Злачынствам савецкага часу ў Расіі да гэтага часу не дадзена значная для ўсяго грамадства юрыдычная і этычная ацэнка. Адсутнасць такой ацэнкі сталінскага дзяржаўнага тэрору і савецкага таталітарнага мінулага перашкаджае таму, каб сучасная Расія развіталася з гэтым спадчынай. Пакуль усе суграмадзяне не прымуць на сябе адказнасць за мінулае, яно застанецца незавершаным і будзе перашкаджаць пабудове сучаснай дэмакратыі.

За апошнія дзесяцігоддзі шлях ад дыктатуры да дэмакратыі прайшлі шматлікія краіны, выпрацаваўшы багаты вопыт праработкі траўматычнага мінулага XX стагоддзя, які ў Расіі амаль не вядомы. У кнізе ўпершыню на рускай мове апісаны ключавыя мадэлі працы з памяццю аб дзяржаўных злачынствах і праработкі цяжкага мінулага, практыкуемыя ў іншых краінах, і прапанаваны стратэгіі адаптацыі гэтых мадэляў да ўмоў сучаснай Расіі.

Кніга ўдастоена прэміі «Асветнік» у намінацыі «Гуманітарныя навукі» (2021) і VI Публіцыстычнай прэміі «ЛібМісія» ў намінацыі «Аналітыка» (2021).

«Традыцыйнае (і хітрае) рыторычнае пярэчанне амаль на любую крытыку расійскай рэчаіснасці гучыць прыблізна так: ну добра, усё дрэнна, а што вы прапануеце? Кніга Мікалая Эппле ў гэтым сэнсе шчаслівае выключэнне з правілаў. Спакойна і пераканаўча разбураючы міф аб унікальнасці расійскай сітуацыі з гістарычнай памяццю, аналізуючы тое, як са сваім складаным мінулым разбіраліся іншыя краіны, Эппле прапануе канкрэтную праграму грамадскай праработкі траўмаў, звязаных з савецкімі палітычнымі рэпрэсіямі, — хай небясспрэчную і не факт, што рэалізуемую, але гэта як мінімум вельмі прадметная, зразумелая і неабходная размова».

Аляксандр Горбачоў, журналіст

«Кніга, якую чакалі» — распаўсюджаны рэкламны штамп. Гэтую кнігу чакалі тыя, хто ведаў аб шматгадовай працы яе аўтара, якую лепш за ўсё апісвае малаўжывальны цяпер тэрмін «падзвіжніцтва», але карысць яна прынясе і тым, хто не даведаецца аб яе існаванні (так, так бывае). Гэта добрасумленнае, глыбока навуковае, расказанае з выдатнай інтанацыяй дабразычлівасці апавяданне пра тое, пра што звычайна бывае страшна нават думаць.

Паслядоўнае выкладанне і інтэлектуальная зразумеласць валодаюць расклінальніцкай сілай: кніга мякка адкрывае вочы ў жаху зажмурыўшамуся чытачу, не «нармалізуючы» неўяўнае, але праганяючы той страх, які абяссіляе і пазбаўляе розуму. Наша становішча не безнадзейнае, наш выпадак не ўнікальны. Рэдкая нацыя не аказваецца ў пэўны момант сваёй гісторыі перад паўзарослай ямай з касцямі, а нашчадкі катаў і ахвяр ужо перажэніліся адзін на адным і гадуюць агульных дзяцей. Унук камандзіра расстрэльнай брыгады кіруе гуманітарным выданнем, раскопкі магіл выглядаюць здрадай агульнага мінулага.

Ці трэба яго варушыць? Што ж цяпер, мы ўсе дрэнныя? Нічым нельга ганарыцца? Ці можна нешта выправіць? А калі ўсе пачнуць помсціць адзін аднаму? У кнізе даюцца адказы на гэтыя пытанні, прыводзяцца практычныя рэцэпты і спосабы аднаўлення паламанай гістарычнай памяці і нацыянальнай ідэнтычнасці, не заснаванай на хлусні і замоўчванні.

Па дарозе разбураецца цэлы шэраг шкодных міфаў у гэтай вобласці: аб чаканні Нябеснага Нюрнберга (нямецкі выпадак унікальны і ў сваёй унікальнасці намі не ўсвядомлены — пра гэта ў кнізе таксама ёсць), аб неабходнасці татальных пакаянняў, аб тым, што публікацыя праўды аб выканаўцах рэпрэсій выкліча хвалю помсты, аб «чатырох мільёнах даносаў», аб тым, што прызнанне гістарычнай адказнасці знішчае нацыянальную гонар і міжнародны прэстыж краіны.

Кніга прасякнута любоўю да Расіі і людзей, якія яе насялялі і насяляюць. Без любові такая праца немагчымая, і інтэнцыя грамадскага дабра, якой прасякнуты тэкст, фіксуе чытацкую ўвагу. Такая кніга ёсць карта і компас, перададзеныя ў рукі чытача, і аўтар верна разумее гістарычны момант — вельмі хутка ўсё гэта спатрэбіцца ўжо не як прадмет вывучэння, але як інструмент практычнай палітыкі».

Кацярына Шульман, палітолаг*

* Уключана Мінюстам РФ у рэестр замежных агентаў.